Qirol Sejong va Mirzo Ulug’bek nomli tadqiqot markazi 2020-01-07T14:36:56+00:00
  • Fikr muallifi va ta`sischi: Doktor Chung Taekyung (YIT Vitsa Presidenti)
  • Ta`sischi: Doktor A. Vakhabov
  • Markaz boshlig`i: I. Tillabaev (YIT Xalqaro Aloqalar bo`limi hodimi)
  • O`zbekiston va Korea o`rtasidagi madaniy aloqalarni yanada rivojlantirish;
  • Ikki xalqning astronomiya sohasidagi merosini o`rganish; Zamonaviy fanga tadbiq etish; Innovatsiyani yuksaltirish va start-uplarni kuchaytirish;
  • 2025-yilgacha Markaziy Osiyodagi eng yaxshi ilmiy-o`rganish markaziga aylanish;
  • Sejong
  • Ulug`bek
  • YTIT Logosi Ulug`bekning astronomik qurulmasini asos qilib olgan;


  • Biz bilan hamkorlik qilishni va bizning loyixhalaramizni qo`llab-quvvatlashni xohlagan tashkilotlarni chorlab qolamiz.

QIROL SEJONG (1397-1450)

Sejong 1397 yil 7-mayda qirol Taejongning uchinchi o’g’li bo’lib tug’ilgan. U o’n ikki yoshga to’lganida Buyuk Chunnyeong (yu 충녕) bo’lgan. Yosh shahzoda sifatida Sejong turli xil o’qishni a’lo darajada bajargan va qirol Taejong o’zining ikki katta akalariga nisbatan yaxshi ko’rgan.

Taejongning uchinchi o’g’li sifatida Sejongning taxtga ko’tarilishi noyob edi. Taejongning to’ng’ich o’g’li Yangnyeong (140 대군) 1404 yilda ko’rinadigan voris deb nomlangan. Ammo Yangnyeongning erkin ruhiy tabiati va ov va bo’sh vaqtni afzal ko’rishi uning 1418 yil iyunida voris lavozimidan chetlatilishiga olib keldi. Yangnyeong ukasi foydasiga ishdan bo’shatilganligi, Yangnyeongning chetlatilishi haqida aniq ma’lumotlar yo’q. Taejongning ikkinchi o’g’li buyuk shahzoda Hyoryeong o’zining ukasi Sejongning tepasida monaxga aylandi.

Yangnyeongni voris sifatida olib qo’yishganidan so’ng, Taeong kenja o’g’lining merosxo’r sifatida mavqeini ta’minlash uchun tezda harakat qildi. Hukumat Yangnyeongning lavozimidan chetlatilishiga rozi bo’lmagan amaldorlardan tozalangan. 1418 yil avgustda Taejong Sejong foydasiga voz kechdi. Biroq, nafaqaga chiqqanida ham Teyjong hukumat siyosatiga ta’sir ko’rsatishda davom etdi. Sejongning hayratlanarli siyosiy mahorati va ijodi 1422 yilda Taejong vafotidan keyin aniq bo’lmadi.

Neo-konfutsiylikka asoslangan siyosatni boshlash Qirol Sejong turli xil tabaqalarga mansub odamlarni davlat xizmatchilari etib tayinlash bilan Koreya hukumatida inqilob qildi. Bundan tashqari, u rasmiy hukumat tadbirlarini neo-konfutsiylik nuqtai nazaridan olib bordi va odamlarni Konfutsiyning ta’limotiga ko’ra o’zini tutishga undadi. Natijada neo-konfutsiylik o’sha paytda Koreyaning ijtimoiy normasiga aylandi. U neo-konfutsiylik haqidagi kitoblarni nashr etdi. Dastlab u Buddist dinni bostirdi, barcha Buddist rohiblarni Seuldan chiqarib yubordi, Buddist ierarxiyasining kuchi va boyligini keskin kamaytirdi. 1427 yilda Sejong, shuningdek, Yuan sulolasidan beri alohida maqom va stipendiyaga ega bo’lgan Xixuyxi (Koreyalik musulmon) jamoasiga qarshi farmon chiqardi. Xixuyxilar bosh kiyimlarini tashlab, “marosim zalini” (Kaesong shahridagi masjid) yopib, boshqalar singari ibodat qilishga majbur bo’lishdi. King Sejong samarali harbiy reja tuzgan. U qirolligining xavfsizligini kuchaytirish uchun harbiy qoidalarni yaratdi, koreys harbiy texnologiyasini, shu jumladan to’pni rivojlantirishni qo’llab-quvvatladi. O’q otish o’qlari va o’q otish vositalarining har xil turlari sinovdan o’tkazildi.1419 yil may oyida qirol Sejong otasi Taejongning maslahati va rahbarligi ostida Tsushima orolidan tashqarida ishlayotgan yapon qaroqchilarining noqulayliklarini bartaraf etish uchun Gihae sharqiy ekspeditsiyasiga kirishdi. Ekspeditsiya davomida 245 yapon halok bo’ldi va yana 110 kishi asir olindi, 180 koreys askari halok bo’ldi; O’g’irlab ketilgan 146 xitoylik va sakkiz koreys ushbu ekspeditsiya tomonidan ozod qilindi. 1419 yil sentyabrda sulh tuzildi va Koreya armiyasi uyga qaytdi, ammo 1443 yilda Gieee shartnomasi imzolandi, unda Joseon sudi Yaponiya urug’ini Yaponiya va Koreya o’rtasidagi savdo-sotiqda imtiyozli huquq bilan mukofotladi. 1433 yilda Sejong shimoldagi taniqli general Kim Jongseoni (hangul: 김종서, hanja: 金宗瑞) Jurchenlarni (keyinchalik Manchus deb atalgan) yo’q qilish uchun yubordi. Kimning harbiy yurishi bir nechta qasrlarni egallab oldi, shimolni itarib, Koreyaning hududini Songxua daryosigacha kengaytirdi. Odamlarni Yurchenlardan himoya qilish uchun to’rtta okrug va oltita garnizon tashkil etildi.Xitoy Ming bilan munosabatlarda u Koreyaga foyda keltiradigan bir nechta shartnomalar tuzdi. Yurchen xalqi bilan munosabatlarda u Koreya yarim orolining shimoliy qismida 10 ta harbiy post, to’rtta graflik va oltita garnizonni (hangul: 사군 육진 hanja: 四郡 六 鎭) o’rnatdi.

U uchta port ochgan va Yaponiya bilan yaxshi aloqalarni saqlab, Tsushima orolidan harbiy kuchlar bilan olib ketilayotgan qaroqchilikni bostirganidan so’ng, Tsushima asosan Janubiy dengizda (Sharqiy Xitoy dengizida) ishlaydigan yapon qaroqchilarining bazasi bo’lgan.Sejong o’z hukmronligi davrida ilm-fan sohasida katta yutuqlarga erishgan. U fermerlarga yordam berishni xohladi va shuning uchun u fermerlar uchun qo’llanmani yaratishga qaror qildi. Kitob – “Nongsa jikseol” (hangul: 농사 h, hanja: 農 事 直 —) – u olimlarga Koreyaning turli mintaqalarida to’planishni buyurgan turli xil dehqonchilik usullari to’g’risida ma’lumotga ega. Ushbu texnikalar Koreyaning qishloq xo’jaligida intensiv, uzluksiz etishtirishning yangi qabul qilingan usullarini saqlab qolish uchun zarur bo’lgan.

Uning hukmronligi davrida Jang Yeong-sil (hangul: 장영실, hanja: 蔣 英 實) taniqli ixtirochi sifatida tanilgan. Jang tabiiy ravishda yosh sifatida ijodiy va aqlli fikrlovchi edi. Biroq, Jang ijtimoiy sinfning pastki qismida edi. Sejong Jangning mahoratini payqadi va uni darhol Seuldagi sudiga chaqirdi. Jangga hukumat mavqeini bergan va uning ixtirolarini moliyalashtirganidan so’ng, amaldorlar quyi tabaqa vakillaridan biri zodagonlar orasida hokimiyat tepasiga ko’tarilmasligiga ishonishdi. Sejong buning o’rniga Jang qobiliyat tufayli qo’llab-quvvatlashga loyiq ekaniga ishondi. Jang suv soatlari, arterial sharlar va sundiallar uchun yangi muhim dizaynlarni yaratdi. 1442 yilda Jang Cheugugi nomli dunyodagi birinchi standart yomg’ir o’lchagichlaridan birini qildi; bu Sejongning o’g’li va merosxo’r Munjong g’oyasi edi. Ushbu model saqlanib qolmadi, chunki Sharqiy Osiyodagi eng qadimgi yomg’ir o’lchagichi King Yeongjoning davrida 1770 yilda yasalgan. Qirollik kotibiyatining kundalik yozuvlariga ko’ra (hangul: 승정원 an, hanja: 承 政 y院n) King Yeongjo Buyuk Qirol Sejongning ulug’vor davrlarini qayta tiklamoqchi edi va shuning uchun Sejong davrining yilnomalarini o’qishni xohladi. Yomg’ir o’lchagich haqida gap ketganda, King Yeongjo ko’paytirishni buyurdi. 1770 yil Xitoyning Tsing sulolasi hukmdori Qianlong (1735-1966 yillarda) belgisi mavjudligi sababli Koreys tomonidan yaratilgan ushbu yomg’ir o’lchagich ba’zan Xitoydan olib kelingan deb noto’g’ri tushuniladi.

Mirzo Ulug‘bek (Muhammad Tarag‘ay) (1394-1449)

Mirzo Muhammad ibn Shohruh ibn Temur Ulug‘bek Qo‘rag‘oniy – buyuk astronom va matematik, o‘z davrining atoqli allomasi, davlat arbobi, Movaraunnahrni 1441-1449 yillar boshqargan, mashhur hukmdor va sohibqiron Amir Temurning nabirasi.

Ulug‘bek (Muhammad Tarag‘ay) 1394 yil 22 mart kuni hozirgi Ozarbayjon hududidagi Sultoniya shahrida tavallud topgan.

Yoshligida Ulug‘bek fan va san’at turlariga, ayniqsa, matematika va astronomiyaga katta qiziqish bildiradi. Uning aqliy dunyoqarashi kengayishida otasi va bobosi to‘plagan boy kutubxona zamin bo‘ldi, u yerda ko‘p vaqtini o‘tkazardi.

Ulug‘bek ajoyib xotira egasi bo‘lib, u arab va fors tilini erkin egallagan, turk she’riyatini yaxshi bilgan, adabiy uslublarni egallagan va adabiy bahslarda ishtirok etgan. O‘zi ham she’rlar yozgan. Ulug‘bekning ustozi taniqli olim, Temuriylar saroyidagi mashhur matematik va astronom Qozizoda Rumiy bo‘lgan. U to‘qqiz yasharli Ulug‘bekka Marog‘adagi mashhur rasadxona xarobalarini ko‘rsatgan. Yoshlikdagi aynan shu xotiralari bo‘lajak astronom kelajagini belgilagan bo‘lishi mumkin. Ulug‘bek davrida Samarqand o‘rta asrlar davridagi ilm-fan o‘choqlaridan biriga aylangan. Samarqandda, XV asrning birinchi yarmida Ulug‘bekning atrofida G‘iyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi taniqli astronom va matematiklarni birlashtirgan butun bir ilmiy maktab vujudga keldi. U vaqtlar Samarqandda O‘rta Osiyo tarixi haqida ajoyib asar yozgan tarixshunos Hofiziy Abru, taniqli shifokor Mavlono Nefis, shoirlar Sirojiddin Samarqandiy, Sakkokiy, Lutfiy, Badaxshiy va boshqalar yashagan. Ular insoniyat aqli, fanning kuchiga ishongan o‘z davrining ilg‘or shaxslari bo‘lishgan.

1417-1420 yillar Ulug‘bek Samarqandda madrasa qurdirib, Registonda barpo etilgan birinchi me’moriy ansamblga aylanadi. Ushbu madrasaga Ulug‘bek islom olamining ko‘plab astronom va matematiklarini taklif etadi. Qolgan ikkita madrasa G‘ijduvon va Buxoroda qurilgan. Ulug‘bek tomonidan qurilgan madrasalar universitet vazifasini bajargan. Ulug‘bekning Buxoroda qurdirgan madrasasi peshtoqida “Ilmga intilish har bir musulmon uchun farzdir” yozuvi saqlanib qolgan.

Ulug‘bekning katta ishtiyoqi – bu astronomiya bo‘lgan. Ulug‘bek hayotining mazmuni va Qozizoda Rumiy, Jamshid G‘iyosiddin al Koshiy, Ali Qushchi kabi astronom izdosh-olimlar rasadxona qurilishiga turtki bo‘lgan.

Tadqiqotchi olimlarning fikricha, rasadxona qurilishi 1428-1429 yillan yakunlangan. Rasadxona o‘z davrining nodir binosi bo‘lgan. Yer silkinishiga bardoshli bo‘lishi uchun bino qurilishi uchun Qo‘hak tepaligining toshli etagi tanlangan.

Asosiy asbob – sekstant (burchak o‘lchagich) – janubdan shimol tomon meridian chiziqlari bo‘ylab mo‘ljallangan. Asosiy asbobdan tashqari, rasadxonada boshqa astronomik anjomlar ham bo‘lgan.

Ehtimol, aniq astronomik kuzatishlarni amalga oshirishiga sekstantning o‘lchami, uning qulay tuzilishi, Ulug‘bekning bilimlari va uning sherigi sabab bo’lgan. Buyuk astronom Ulug‘bek rahbarligi va ishtirokida rasadxonaning asosiy ishi “Zidjiy Ko‘rag‘oniy”, “Ulug‘bekning yulduzlar jadvali” tuzilgan. Kitobda ushbu Samarqand observatoriyasidan 1018 ta yulduz joylashuvi aql bovar qilmas aniqlikda, Gipparxdan so‘ng ilk bor belgilangan. Astronomik turkum yaratilishi jahon astronomiya fani xazinasiga qo‘shilgan ulkan hissa hisoblanadi.

Bundan tashqari, rasadxonada ekliptikning ekvatorga qiyaligi va yulduz yilining uzunligini belgilash; sinusning bir burchakdagi ahamiyatini – muhim astronomik doimiylikni – verguldan so‘ng o‘n sakkizinchi belgigacha aniqlikda hisoblash bo‘yicha ishlar olib borilgan.

Ulug‘bek o‘z ma’lumotlarini bir necha bor tekshirib, uning sonlarini to‘g‘ri, degan xulosaga keladi. 1437 yil u astronomik yil uzunligini aniqlaydi: 365 kun 6 soat 10 daqiqa 8 soniya. Keyinroq o‘zgarishlar farqi 58 soniyada ekanligi aniq bo‘lgan. Agar astronomik yil uzunligi 31 million 558 ming 150 soniya ekanligini inobatga olsa, Ulug‘bek o‘z o‘lchamlarini naqadar yuqori aniqlikda olib borganligiga amin bo’lish mumkin.

Ulug‘bekning “Zidjiy Ko‘rag‘oniy” kitobini Ovrupaga olib chiqib ketadi. Keyinchalik kitob ko‘plab olimlar avlodining mulkiga aylandi. Ulug‘bekning ismi va mehnatlari Ovrupa va Osiyo olimlari orasida mashhur bo‘ldi. XVII asrda Yan Geveliy tomonidan nashr etilgan Ulug‘bekning “Yulduzli osmon turkumi”da turli zamon va makonlarda yashab o‘tgan buyuk dunyo astronomlarining aksi tushirilgan naqsh mavjud. Ular astronomiya ilhom manbai bo‘lmish Uraniyaning ikki tomonida stol qarshisida o‘tirishgan holda aks ettirilgan. Ular orasida Ulug‘bek ham bor. Nashq muallifi Ulug‘bekni portretiga ega bo‘lmay, uning suratini tushirgan.

Ulug‘bekning asosiy ilmiy mehnati “Zidjiy jadidi Ko‘rag‘oniy” hisoblanadi yoki “Gurgonning yangi astronomiy jadvali” deb nomlanadi. Muallif ushbu asarni 1444 yil, o‘ttiz yillik tirishqoqlik va astronomik kuzatuvlardan so‘ng yakunlagan. Astronomik ma’lumotnoma tez orada, Klavdiya Ptolemeyning “Almagest”  hamda butun Ovrupa rasadxonalarida qo‘llanma hisoblangan kastiliya qiroli Alfons XVning astronomik jadvali bilan bir vaqtda lotin tiliga o‘girilgan.

Mazkur jadvallarning aniqligi avvalroq Sharqda hamda Ovrupada erishilgan yutuqlardan ilgarilagan. XVII asrga kelibgina, Tixo Brag samarqandlik kuzatuvlarga teng keladigan aniqlikka muvaffaq bo‘lib, keyinroq, undan ham aniqroq natijaga erishgan. “Ulug‘bekning Zidji” Sharqda bo‘lgani kabi, Ovrupa astronomlarining diqqatini o‘ziga tortganligining hayratlanarli yeri yo‘q.

“Ulug‘bekning Zidji” to‘rt yirik qilsmdan iborat. Xronologiya nomini olgan birinchi qismida turli Sharq xalqlari tomonidan qabul qilingan xronologik usullar bayon etilgan. Ikkinchi qismida amaliy astronomiya masalalari ifodalangan, uchinchisi — dunyoning geomarkaziy tizimi asosida ko‘zga ko‘rinarli yulduzlar harakati haqida ma’lumot bersa, to‘rtinchisi astrologiyaga bag‘ishlanadi — o‘rta asrlar dunyoqarashi fanining muqarrar taqdiri.

Ulug‘bek hisoblab chiqqan 1018 yulduz turkumi qadimiy xronogiyani o‘rganuvchi astronomlar va tarixshunoslar uchun kompas vazifasini o‘taydi. Ulug‘bekning yulduzlar jadvali “Almagest”da keltirilgan Ptolomeyning yulduzlar xaritasining haqiqiyligini tasdiqlaydi.

1648 yil Oksfordda — fan va madaniyatning eng qadimiy o‘choqlaridan bo‘lmish Angliyada ilk bor Ulug‘bekning mashhur Samarqand rasadxonasida amalga oshirilgan asosiy ishi qisman nashr etilgan. Ishni nashr uchun tayyorlab, unga sharh yozgan Jon Grivs (1602 – 1652), Oksford universitetining astronomiya professori. Keyinchalik, turkum lavhalari Angliyada bir necha bor chop etilgan.

Ilk oksfordlik nashrdan 17 yil o‘tgach, olim, Oksforddagi Bodleyansk kutubxonasi qo‘riqchisi, angliyalik sharqshunos va tarjimon Tomas Xayd (1636-1703) samarqandlik nashrni fors va lotin tillarida yangi nashr uchun tayyorlab, “Tabulae Long, as Lat. Stellarum Fixarum, ex observatione Ulugh Beighi”, Oxonii nomlari ostida chop etgan, 1665.

Ulug‘bek jadvallarining Ovrupada chop etilishi, shu o‘rinda, tuzish uchun ulkan va sermashshaq kuzatuv va hisob mehnatini talab qiluvchi o‘ziga xos yulduzlar katalogi sanoqli shaxslar tomonidan hisoblangan va osmon tadqiqotchilari tomonidan yuqori baholangan.

Xaydning oksfordik nashridan 25 yil o‘tgach, Ulug‘bek jadvalining ma’lumotlari polyak astronomi Yan Geveliyning (1611-1687) Gdanskda chop etigan “Prodromus Astronomiae” kitobi sahifalaridan joy oladi. Bu yerda o‘z vaqtida mavjud bo‘lgan turkumlardagi ma’lumotlar o‘rtasida taqqoslash keltirilgan: Ptolemey, Tixo Brag, Richchioli, shahzoda Gass va Geveliy.

1839 yil fransuzs sharqshunosi L.A.Sediyo (1808-1876) Ulug‘bek jadvalini “Tables astronomigue d’Oloug Beg, commentees et publiees avec le texte en regard” nomi ostida qisman chop ettiradi, I bob, I bo‘lim, Parij, 1839.

Va, nihoyat, Buyuk Britaniya kutubxonalarida saqlangan 8 ta qo‘lyozmani o‘rganish asosidagi Ulug‘bek jadvalining aniqroq tahlili 1917 yil AQShda E. B. Nobl tomonidan “Ulugh Beg’s Catalogue of Stars. Revised from all Persian Manuscripts Existing in Great Britain” nomi ostida chop etilgan.

Aytish joizki, Ovrupa va Osiyo kitob saqlanuvchi omborlarda “Zidjiy”ning o‘nlab qo‘lyozmalari mavjud. Ulug‘bekning yulduzlar jadvali o‘rta asrlar astronomiyasining so‘ng so‘zi bo‘ldi. Mazkur jadval teleskop ixtirosidan avvalgi, o‘rta asrlar astronomiya fanining eng yuqori  poyasi bo‘ldi.

Ulug‘bekning boy ilmiy merosi u faqatgina buyuk musulmon o‘g‘loni bo‘lmaganligini tasdiqlaydi. Ijodiy tafakkur dahosi butun insoniyat ilm-fani va sivilizatsiyasi rivojiga bebaho hissa qo‘shgan. Shu sababli, ko‘p asrlar o‘tib, hatto bugun ham Ulug‘bekning ismi savob maqsadlarga erishish niyatida Sharq va G‘arb xalqlarini birlashtirgan timsol bo‘lib qoladi.

Mirzo Ulug‘bekning yuqori ma’naviy va sezilarli merosi dunyoning yetakchi o‘quv muassasalarida va ilmiy markazlarida o‘rganib kelinadi. O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimovning tashabbusi bilan, O‘zbekiston Milliy universiteti ushbu atoqli olim sharafiga nomlanganligi respublikaning bugungi yuqori ilmiy-ma’naviy qudratini tasdiqlaydi.

1994 yil olim tavalludining 600 yillik yubileyi xalqaro miqyosda nishonlangan, shu sabab, xorij olimlari, mutaxassislari va jamoat arboblari ishtirokida bir qator tadbirlar o‘tkazilgan.

2009 yil Parijda Mirzo Ulug‘bek tavalludining 615 yilligiga bag‘ishlangan xalqaro ilmiy anjuman o‘tkazilgan. Anjumanda 130 dan ziyod olimlar va turli xalqaro tashkilot vakillari ishtirok etgan.

O‘tkazib kelinayotgan tadbirlardan butun dunyoda Mirzo Ulug‘bekning ilmiy va ma’naviy merosiga bo‘lgan qiziqish naqadar ulkanligi yaqqol ko‘rinib turibdi.